“सर्पाणामस्मि वासुकिः।”
— श्रीमद्भगवद्गीता, १०.२८

नेपालको आत्मा केवल हिमालमा मात्र होइन; यसको आत्मा मन्दिरका घण्टीमा, बागमतीको प्रवाहमा, आरतीको उज्यालोमा, र प्रकृतिप्रति नेपाली समाजले राखेको गहिरो सम्मानमा पनि जीवित छ। पशुपतिनाथ क्षेत्र यही जीवन्त चेतनाको सर्वोच्च प्रतीक हो। यहाँ शिव केवल पूजा गरिने देवता होइनन्—उहाँ करुणा, संयम, विनाशपछि पुनर्निर्माण, र समस्त प्राणीमाथिको संरक्षणका आदिशक्ति हुन्।

“ॐ नमः शिवाय” केवल उच्चारण गर्ने मन्त्र होइन। यो मनलाई विनम्र बनाउने, अहंकारलाई शान्त गर्ने र जीवनमा सत्यको बाटो रोज्ने साधना हो।

पशुपति क्षेत्रभित्र रहेको वासुकी नागको देवस्थल पनि यही व्यापक आध्यात्मिक दृष्टिकोणको अर्थपूर्ण अंश हो। हिन्दू दर्शनमा नागलाई भयको प्रतीक मात्र मानिँदैन; नाग जल, उर्वरता, पृथ्वी, ऊर्जा, रक्षा र प्राकृतिक सन्तुलनका प्रतीक हुन्। वासुकी नागको स्मरणले हामीलाई सम्झाउँछ—प्रकृतिलाई सम्मान नगरी धर्मको पूर्ण अर्थ बुझ्न सकिँदैन।

श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ—

“आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥”

अर्थात्, समस्त सर्पहरूमध्ये म वासुकी हुँ। यो श्लोकले वासुकीको धार्मिक गरिमा र प्रतीकात्मक महत्त्वलाई उजागर गर्छ। वासुकी केवल पुराणका पात्र होइनन्; उहाँ शक्ति, धैर्य, संरक्षण र सृष्टिको सन्तुलनको प्रतीक हुन्।

पशुपतिनाथ दर्शनका क्रममा वासुकी नागप्रति श्रद्धा अर्पण गर्नु स्थानीय परम्परा, आध्यात्मिक संवेदना र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सुन्दर अभिव्यक्ति हो। तर धर्मको वास्तविक शक्ति भयमा होइन, विवेकमा हुन्छ। “वासुकी नागको दर्शन नगरी पशुपतिनाथको दर्शन अधुरो हुन्छ” भन्ने भनाइलाई कसैमाथि दबाब सिर्जना गर्ने नियमका रूपमा होइन, श्रद्धालु समुदायमा जीवित सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

शिवको दर्शन केवल मन्दिरको ढोका प्रवेश गर्नु होइन; आफ्नो व्यवहारमा शिवत्व उतार्नु हो। सत्य बोल्नु, अरूलाई पीडा नदिनु, नदी–वन–वन्यजन्तु जोगाउनु, वृद्धको सम्मान गर्नु, समाजमा सद्भाव फैलाउनु—यही नै साँचो पूजा हो।

“धर्मो रक्षति रक्षितः।”

धर्मलाई रक्षा गर्नेले धर्मबाट रक्षा पाउँछ। तर धर्मको रक्षा केवल फूल, धूप र आरतीले हुँदैन; सत्य, स्वच्छता, जिम्मेवारी र करुणाले हुन्छ। पशुपति क्षेत्रलाई सफा राख्नु, बागमतीलाई प्रदूषणबाट बचाउनु, सम्पदामाथि लेखोट नकोर्नु, मन्दिरको मर्यादा पालना गर्नु र गलत सूचना नफैलाउनु—यी सबै आधुनिक समयका महान् धार्मिक कर्तव्य हुन्।

अथर्ववेदको वाणीले पृथ्वीप्रतिको हाम्रो सम्बन्धलाई अत्यन्त सुन्दर ढङ्गले व्यक्त गर्छ—

“माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः।”

अर्थात्, पृथ्वी मेरी माता हुन् र म पृथ्वीको पुत्र हुँ। यही चेतना पशुपतिनाथ र वासुकी नागको परम्पराको मूल सन्देश हो। जब हामी जल, भूमि, वनस्पति, पशुपक्षी र सांस्कृतिक सम्पदाको रक्षा गर्छौँ, तब हामी केवल वातावरण जोगाइरहेका हुँदैनौँ; हामी आफ्नै सभ्यता जोगाइरहेका हुन्छौँ।

महामृत्युञ्जय मन्त्रले पनि शिवतत्त्वको संरक्षणकारी स्वरूप स्मरण गराउँछ—

“ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥”

यस मन्त्रको भाव जीवनका अनावश्यक भय, बन्धन र अज्ञानबाट मुक्त हुँदै कल्याणको मार्गमा अघि बढ्नु हो। पशुपतिनाथ क्षेत्रको दर्शन पनि यही आत्मिक जागरणको अवसर हो—मनलाई शुद्ध बनाउने, कर्तव्य सम्झिने र जीवनलाई अधिक अर्थपूर्ण बनाउने अवसर।

आजको पुस्ताले परम्परालाई अन्धविश्वासका रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि हुँदैन, र अपुष्ट दाबीलाई धर्मका नाममा स्थापित गर्नु पनि हुँदैन। आवश्यक कुरा हो—श्रद्धासँग अध्ययन, परम्परासँग प्रमाण, र आस्थासँग जिम्मेवारी जोड्नु।

पशुपतिनाथ हाम्रो गौरव हुन्। वासुकी नाग हाम्रो प्रकृति–चेतनाका प्रतीक हुन्। बागमती हाम्रो जीवनधारा हो। यी तीनको सम्मान गर्नु भनेको नेपालका आध्यात्मिक जरा, सांस्कृतिक गौरव र भावी पुस्ताको भविष्य जोगाउनु हो।

“सर्वे भवन्तु सुखिनः।
सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु।
मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ॥”

आऊँ, पशुपतिनाथको पवित्र छायाँमा श्रद्धा, ज्ञान, स्वच्छता, करुणा र प्रकृति संरक्षणको नयाँ संकल्प गरौँ। यही नै शिवप्रति साँचो समर्पण हो। यही नै वासुकी नागप्रति साँचो सम्मान हो। यही नै नेपाली सभ्यताको उज्ज्वल भविष्य हो।

ॐ नमः शिवाय।