सिद्धार्थ गौतम
प्रेसिडेन्ट, नेपाल डेमोक्रेसी युनियन

नेपाल जापानबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको आज ७० वर्ष पूरा भएको छ। सन् १९५६ मा औपचारिक रूपमा सुरु भएको यो सम्बन्ध केवल कूटनीतिक शिष्टाचारमा सीमित नरही आपसी विश्वास, विकास सहकार्य, सभ्यतागत सम्बन्ध र जनस्तरीय मित्रताको उदाहरणका रूपमा विकसित भएको छ।
सात दशकको यात्रामा नेपाल–जापान सम्बन्धले राजनीतिक स्थिरता, आर्थिक विकास, पूर्वाधार निर्माण, मानव संसाधन विकास, सांस्कृतिक आदानप्रदान र धार्मिक–सभ्यतागत सम्बन्धमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। यो वार्षिकोत्सव अतीतको स्मरण मात्र होइन, साझा भविष्यतर्फ उन्मुख रणनीतिक दृष्टिकोणलाई पुनः पुष्टि गर्ने अवसर पनि हो।

ऐतिहासिक र सभ्यतागत पृष्ठभूमि

नेपाल–जापान सम्बन्धको जरा आधुनिक कूटनीतिभन्दा पनि गहिरो सभ्यतागत तहमा पुगेर जोडिन्छ। बुद्ध जन्मभूमि लुम्बिनी र बौद्ध दर्शनले जापानी समाज, संस्कृति र जीवनशैलीमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

महायान बौद्ध परम्परा, जेन दर्शन, अहिंसा, करुणा र अनुशासनजस्ता मूल्यहरू नेपालमा जन्मिएको बुद्ध दर्शनबाट प्रेरित छन्। लुम्बिनीप्रतिको जापानी श्रद्धा केवल धार्मिक मात्र नभई सभ्यता र सांस्कृतिक सम्बन्धको प्रतीक हो। यही सभ्यतागत सेतुले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई कूटनीतिभन्दा माथि उठाएको छ।
औपचारिक सम्पर्कको कुरा गर्दा, सन् १९०२ मै आठ जना नेपाली विद्यार्थी उच्च शिक्षाका लागि जापान पुगेका थिए। औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध भने सन् १९५६ सेप्टेम्बर २८ मा स्थापना भयो—त्यो समय नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा आफ्नो पहिचान विस्तार गर्दै थियो भने जापान युद्धपछिको पुनर्निर्माणबाट विश्वसामु उभिँदै थियो।

विकास सहकार्य: ऋण, अनुदान र दीर्घकालीन साझेदारी

जापान नेपालका सबैभन्दा स्थिर र भरोसायोग्य विकास साझेदारमध्ये एक हो। सन् १९७० को दशकदेखि जापानले आधिकारिक विकास सहायता (ODA) अन्तर्गत नेपाललाई अनुदान (grant) र सहुलियतपूर्ण ऋण (concessional loan) दुवै उपलब्ध गराउँदै आएको छ।
विभिन्न आधिकारिक विवरणहरूअनुसार, जापानले नेपाललाई दशकौंको अवधिमा धेरै सय अर्ब जापानी येन बराबरको अनुदान र ऋण सहायता प्रदान गरिसकेको छ। यस सहयोगको ठूलो हिस्सा पूर्वाधार, ऊर्जा, यातायात, खानेपानी, कृषि, शिक्षा र विपद् व्यवस्थापनमा केन्द्रित छ।
JICA मार्फत सञ्चालन भएका नागढुंगा सुरुङ मार्ग, मेलम्ची खानेपानी आयोजना, विद्युत् प्रसारण लाइन विस्तार, ग्रामीण विकास कार्यक्रम तथा २०१५ को भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण सहयोगले नेपाल–जापान सम्बन्धलाई केवल दातृ–ग्राही नभई रणनीतिक विकास साझेदारी को स्तरमा पुर्‍याएको छ।

राजनीतिक सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य

नेपाल र जापानबीचको राजनीतिक सम्बन्ध आपसी सम्मान, अहस्तक्षेप र बहुपक्षीयताको सिद्धान्तमा आधारित छ। संयुक्त राष्ट्रसंघलगायत अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा दुवै देशले शान्ति, नियमआधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था र दिगो विकासका पक्षमा साझा दृष्टिकोण राख्दै आएका छन्।
जापानले नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यास, शान्ति प्रक्रिया र संस्थागत सुदृढीकरणमा निरन्तर सहयोग गर्दै आएको छ। उच्चस्तरीय भ्रमण र नियमित राजनीतिक संवादले जलवायु परिवर्तन, विपद् व्यवस्थापन र क्षेत्रीय स्थायित्वका विषयमा सहकार्यलाई थप गहिरो बनाएको छ।

आर्थिक सम्बन्ध, मानव संसाधन र नेपाली समुदाय

आर्थिक सहकार्यसँगै मानव संसाधन विकास नेपाल–जापान सम्बन्धको महत्वपूर्ण आयाम हो। JDS छात्रवृत्ति कार्यक्रममार्फत नेपाली सरकारी अधिकारीहरूले जापानी विश्वविद्यालयहरूमा अध्ययन गर्ने अवसर पाएका छन्, जसले नीति निर्माण र सार्वजनिक प्रशासनमा दीर्घकालीन प्रभाव पारेको छ।
आजको सन्दर्भमा जापान नेपाली आप्रवासीहरूको प्रमुख गन्तव्यसमेत बनेको छ। विभिन्न आधिकारिक तथा कूटनीतिक स्रोतहरूका अनुसार, जापानमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूको संख्या दुई लाख नजिक वा सोभन्दा बढी पुगेको अनुमान छ। विद्यार्थी, दक्ष जनशक्ति र श्रमिकका रूपमा रहेका यी नेपालीहरूले जापानको अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन् भने नेपाल–जापान सम्बन्धलाई जनस्तरमा मजबुत बनाइरहेका छन्।

सांस्कृतिक आदानप्रदान र जनस्तरीय मित्रता
JENESYS जस्ता कार्यक्रम, पर्यटन, भाषा शिक्षा, खेलकुद र स्वास्थ्य सहकार्यले दुई देशका नागरिकबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क बढाएको छ। लुम्बिनीप्रतिको जापानी लगाव, बौद्ध अध्ययन, सांस्कृतिक परियोजनाहरू र निरन्तर पर्यटक आवागमनले यो सम्बन्धलाई जीवित र गतिशील बनाएको छ।

चुनौती र भावी सम्भावना

नेपाल राजनीतिक अस्थिरता, प्राकृतिक प्रकोप र जलवायु परिवर्तनजस्ता चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। यस्ता सन्दर्भमा जापानको प्राविधिक दक्षता, विपद् व्यवस्थापन अनुभव र दीर्घकालीन विकास दृष्टिकोण नेपालका लागि अत्यन्त उपयोगी छन्।
डिजिटल अर्थतन्त्र, नवीकरणीय ऊर्जा, जलविद्युत्, हरित पूर्वाधार, पर्यटन र मानव पूँजी विकास आगामी सहकार्यका प्रमुख क्षेत्र बन्न सक्छन्। नेपाल सन् २०२६ मा LDC बाट स्नातक हुने प्रक्रियामा रहेको सन्दर्भमा जापानको निरन्तर सहयोग झनै महत्वपूर्ण हुनेछ।

अन्त्यमा
नेपाल–जापान कूटनीतिक सम्बन्धको ७० औं वार्षिकोत्सव केवल दुई राष्ट्रबीचको सम्बन्धको उत्सव होइन—यो बुद्धभूमि आधुनिक प्रविधि, सभ्यता र विकास, विश्वास र साझेदारीको उत्सव हो।
सात दशकको अनुभवलाई आधार बनाउँदै नेपाल र जापानले साझा समृद्धि, शान्ति र मानव–केन्द्रित विकासतर्फ सहकार्यको नयाँ अध्याय लेख्न सक्छन्।

नेपाल डेमोक्रेसी युनियनको तर्फबाट नेपाल र जापानका जनताप्रति हार्दिक शुभकामना—दिगो मित्रता र साझा भविष्यका लागि।